Vernici Srpske pravoslavne crkve i svi koji praznuju po julijanskom kalendaru danas obeležavaju Vaskrs. Ovaj praznik predstavlja jedinstven hronološki fenomen, čiji se datum utvrđuje prema pashaliji, proračunu susreta kretanja meseca i hrišćanskog predanja.
Computus: Arhitektura pokretnog datuma
Pre nego što je postao matematička konstanta, dan proslave Vaskrsenja Hristovog izazivao je ozbiljne teološke potrese. U prvim vekovima hrišćanstva zajednice su bile podeljene: dok su jedni insistirali na tome da se slavlje uvek održava u nedelju, na dan biblijskog događaja, drugi su se strogo držali jevrejskog kalendara, obeležavajući praznik 14. nisana, bez obzira na dan u sedmici. Konvencija o datumu najvećeg hrišćanskog praznika usvojena je 325. godine na Prvom vaseljenskom saboru u Nikeji.
Suštinski posmatrano, datum Vaskrsa računa se pomoću lunarnog kalendara koji meri vreme na osnovu rotacije Meseca oko Zemlje. Ovaj postupak se na latinskom jeziku naziva computus.
Praznik tradicionalno pada u prvu nedelju nakon prvog punog meseca posle prolećne ravnodnevice. To znači da se može obeležavati u periodu od 22. marta do 25. aprila po gregorijanskom, odnosno između 4. aprila i 8. maja po julijanskom kalendaru.
Biblijski opisi događaja poput Tajne večere i Raspeća, koji su prethodili Vaskrsenju, potvrđuju da se ono dogodilo u nedelju, prvog dana nakon jevrejskog praznika Pashe.
Susret Sunca i Meseca u epaktnim tablicama
Crkva ne koristi realno astronomsko nebo, te je za utvrđivanje praznika neophodna upotreba epaktnih tablica. Epakti pokazuju za koliko dana solarna godina premašuje lunarnu, odnosno za koliko će se Vaskrs pomeriti u odnosu na prethodnu godinu. Koreni ovog sistema nalaze se u jevrejskom solarno-lunarnom kalendaru, koji se sastoji od 12 lunarnih meseci, odnosno 354 dana.
Aleksandrijski matematičar Dionizije Egzigus predstavio je računanje pomoću epaktnih tablica koje sadrže 19 pashalnih datuma. Dobijanjem na osnovu ostatka nakon deljenja sa brojem 19, pojednostavljeno je računanje datuma Vaskrsa.
Raskol u vremenu: Sukob Istoka i Zapada
Glavni razlog zbog kojeg pravoslavni i katolički vernici retko istovremeno obeležavaju ovaj praznik jeste razlika između julijanskog i gregorijanskog kalendara. Reforma pape Grgura XIII iz 1582. godine dovela je do odstupanja u datumima, pa julijanski kalendar danas „kasni” 13 dana.
Takođe, za razliku od katoličkih i protestantskih crkava, pravoslavne se strogo pridržavaju pravila da se Vaskrs mora proslaviti isključivo nakon jevrejske Pashe. Prošle godine svedočili smo retkom poklapanju praznika za čitavo hrišćanstvo, a ista pojava ponovo nas očekuje 2028. godine.
Ipak, ne obeležavaju svi pravoslavci praznik istog dana. Pravoslavne crkve u Estoniji i Finskoj praznuju po gregorijanskom kalendaru radi boljeg sklada sa državnim praznicima svojih zemalja. Sa druge strane, milioni pravoslavaca u Sjedinjenim Američkim Državama i Australiji danas posećuju hramove kako bi očuvali vezu sa matičnom tradicijom.
Piše: Viktorija Gorgioski
Izvori: Nauka kroz priče | Svet nauke
Foto: Freepik
Leave a Reply