Badnji dan je dan kada se porodica okuplja oko ognjišta i tradicija oživljava, a badnjak i njegov plamen najavljuju dolazak najradosnijeg praznika za hrišćane. Međutim, da li ste se zapitali odakle potiče ovaj vekovima prisutan običaj kod našeg naroda?
Naziv praznika potiče od reči badnjak, koja označava mladi hrast koji se tog dana seče i priprema za unošenje u kuću. Badnji dan je ujedno i kraj božićnog posta, a pravoslavni vernici u Srbiji obeležavaju ga 6. januara.
Kako se seče badnjak?
Granu badnjaka domaćin tradicionalno seče tri puta, s pogledom prema istoku uz pozdrav i molitvu. Verovalo se da drvce donosi sreću, zdravlje i napredak porodici. Sečenje badnjaka obično se obavlja rano ujutru. Zbog urbanizacije, danas je čest slučaj da se drvo kupuje.
Predveče se badnjak unosi u dom uz pozdrav gde domaćin kuca na vrata i najavljuje da badnjak dolazi u kuću. Domaćica, držeći sito sa žitom, dočekuje badnjak uz reči „Dobro veče, badnjače!”. Žito, orasi, jabuke i suve šljive simbolizuju plodnost i blagostanje, pa se time posipa badnjak i slama uneta u dom.
Paganski koreni
Koreni običaja vezanih za Badnji dan sežu duboko u prethrišćanski period, u vreme kada su stari Sloveni gajili snažan kult prirode, Sunca i vatre. Hrast je važio za sveto drvo, simbol snage, dugovečnost i božansku zaštitu. Mladi hrast se vezuje za božanstvo Svetovida, pa tako simbolizuje obnavljanje životne energije i novi ciklus prirode.
U paganskim običajima, paljenje drveta tokom najduže noći u godini imalo je za cilj da se pomogne Suncu da se ponovo rodi, da dani postanu duži i da se osigura plodna i rodna godina. Vatra je bila središte doma i sveta. Ona je štitila od zlih sila, hladnoće i gladi, ali je povezivala porodicu i zajednicu.
Dolazak hrišćanstva
Dolaskom hrišćanstva, badnjak je postao simbol drveta koje su pastiri doneli da zagreju pećinu Vitlejem u kojoj se rodio Isus Hrist. Vatra i ognjište označavaju božansku svetlost, veru, nadu i toplinu doma. Paganski kult Sunca se preobrazio u hrišćansku simboliku Hrista kao svetlosti sveta. Slama oslikava pećinu u Vitlejemu, kao i skromnost, jednostavnost i bliskost čoveka s prirodom. Razbacivanje žita, oraha i suvog voća u hrišćanskom kontekstu dobilo je značenje Božjeg blagoslova i zahvalnosti za darove života.
Tvrdilo se da koliko varnica izbije iz badnjaka, toliko će biti para i sreće tokom godine, dok toplina i svetlost ognja bi trebalo da donesu blagostanje domaćinstvu. U prošlosti se verovalo da varnice bacane uvis znače predznak roda i prinosa u predstojećoj godini. Ovaj običaj je kombinacija verovanja iz prethrišćanske tradicije starih Slovena i hrišćanske simbolike svetlosti Hristovog rođenja.
Tradicija prvobitno vezana za porodično ognjište, u vreme Kraljevine Srbije i Kraljevine Jugoslavije, prenesena je i u kasarne. Tako je paljenje badnjaka preraslo u javnu, svečanu proslavu koja je vojnicima i narodu donosila duh Božića.
Badnje veče
Nakon unošenja badnjaka i raspoređivanja slame po kući, porodica se okuplja oko badnje večere, koja mora biti posna. Bogata gozba simbolizuje plodnost i zdravlje. Ovaj trenutak je vreme zajedništva, molitve i zahvalnosti pred Božić.
Piše: Jovan Manojlović
Izvori: Nova | Istorijski zabavnik
Foto: Privatna arhiva
Leave a Reply